Lilia

Rodzina tych roślin może pochwalić się ponad setką gatunków i kilkoma tysiącami odmian, które są wykorzystywane jako okazy ozdobne. Jednym z rodzimych gatunków jest lilia złotogłów (Lilium martagon), sadzona w ogrodach. Kwitnie od czerwca do lipca na biało lub różowo. Kwiaty są drobne, o średnicy 2-4 cm, a roślina dorasta średnio do 1 m wysokości.

Za najbardziej spektakularne uznaje się lilie drzewiaste (Lilium OT hybrid), nazywane orienpetami. To mieszańce, będące zazwyczaj krzyżówką lilii orientalnych i trąbkowych. Osiągają nawet 1-2 m wysokości. Ich pędy są sztywniejsze i grubsze niż u innych gatunków, czemu zawdzięczają swoją nazwę. Kwiatostany lilii drzewiastych są okazałe, złożone z kilkudziesięciu kwiatów o długich i barwiących pylnikach (część rośliny umiejscowiona w pręciku, w której znajduje się pyłek). Pojedynczy kwiat osiąga średnicę 15-25 cm. W sprzedaży jest wiele odmian o kwiatach jedno-, dwu- i wielokolorowych. Odmiana ‘Purple Lady’ wydziela intensywny zapach. Jej kwiaty mają purpurowe płatki i żółty środek. Roślina dorasta do 150 cm wysokości. Z kolei ‘Altari’ tworzy płatki o grubych, białych obrzeżach i czerwonym środku. Osiąga 90-120 cm wysokości.

Lilie azjatyckie (Lillium asiaticum) wytwarzają duże kwiaty w wyrazistych, intensywnych kolorach np. czerwonym czy pomarańczowym. Najczęściej wyrastają pojedynczo. Zakwitają latem. Gatunek pochodzi z Azji Wschodniej i osiąga 50-150 cm wysokości. Lilia azjatycka jest tolerancyjna, dobrze sprawdza się w polskim klimacie. W obrębie gatunku wyróżnia się odmiana ‘Landini’ – o wyjątkowo wyrazistych ciemnobordowych kwiatach z prawie czarnym środkiem. Dorasta do 60-100 cm wysokości.

Do najbardziej pachnących lilii zalicza się lilie orientalne (Lillium orientalis oraz Lillum hybridum – należą do nich różne gatunki). To wymagająca grupa w porównaniu z innymi przedstawicielami lilium. Najpopularniejsze są tutaj odmiany w odcieniach różu, bieli i czerwieni. Duże walory dekoracyjne wykazuje odmiana ‘Muscadet’. Wytwarza kwiaty białe, z drobnym, marmurkowym, różowym wzorem. Ma niewielkie rozmiary – osiąga 50-60 cm wysokości.

Lilie trąbkowe (Regale album) to gatunek o uniwersalnym zastosowaniu. Kwiaty są białe, z żółtym środkiem, silnie pachnące. Kwitną latem. Śnieżnobiałe płatki to również domena lilii św. Antoniego (Lillium candidum), nazywanej Lilią Najświętszej Panny. Gatunek występuje naturalnie w Azji Zachodniej i na Bałkanach. Tworzy mniejsze, ale liczniejsze kwiaty, w porównaniu z lilią trąbkową. Ma lejkowaty kształt, płatki są odgięte do tyłu. Kwitnie w maju. Oba gatunki dorastają do 120 cm wysokości.

W sprzedaży można dostać także odmiany niesklasyfikowane, które powstały w wyniku krzyżowania różnych gatunków. Zazwyczaj określa się je jako lilie ogrodowe (Lillium hybridum).

Poszczególne grupy lilii różnią się wymaganiami świetlnymi. Kompromisem dla całego rodzaju jest lekkie zacienienie. W takich warunkach lilie kwitną obficie i długo, jednocześnie nie są narażone na suszę i poparzenia słoneczne. Na stanowiskach słonecznych dobrze radzą sobie lilia świętego Antoniego, lilia drzewiasta oraz lilia azjatycka. Byliny cebulowe tolerują półcień, ale pełnego zacienienia należy unikać. Takie warunki wpływają negatywnie na kwitnienie i zwiększają zagrożenie chorobami grzybowymi. Najlepsze dla rośliny są miejsca ciepłe, osłonięte od wiatru, które pozwolą ograniczyć szkody powodowane przez mróz. Zmniejszysz też ryzyko łamania pędów w czasie sezonu wegetacyjnego.

Optymalnym terminem sadzenia lilii jest przełom września i października. Nie zaleca się tego jednak robić po 20 października. Jeśli termin sadzenia minął, możesz przechować cebulę przez zimę, a w gruncie umieścić ją wiosną. O tej porze roku wysadzaj również odmiany późno kwitnące i wrażliwe na mróz (lilie orientalne). Natomiast w nietypowym okresie – w pierwszej połowie sierpnia – lilię św. Antoniego. Roślina jeszcze w tym samym sezonie po posadzeniu wypuszcza liście.

Obszar sadzenia powinien być starannie przygotowany. Podłoże oczyść z chwastów i darni, głęboko przekop (na głębokość szpadla) i następnie zagrab. Istotny jest dobry odpływ wody, która nie powinna się zbierać i zalegać przy roślinach po deszczach.

Lilie umieszczaj w ziemi na głębokości 10-20 cm. Głębokość sadzenia powinna być równa trzykrotnej wysokości cebulki. Pamiętaj również, aby na glebach lekkich (np. piaszczystych) cebulki sadzić trochę niżej niż na ciężkich (np. gliniasto-próchniczych). Osobliwością jest lilia świętego Antoniego, którą sadzi się bardzo płytko, na głębokość 3-5 cm. W rezultacie fragment cebuli wystaje ponad poziom gruntu.

Średnie odległości pomiędzy liliami wynoszą 25-30 cm. Lilie silnie rozrastające się np. trąbkowe, sadź co 40-50 cm.

Lilie na jednym stanowisku harmonijnie rozwijają się przez 2-3 lata. Po ich upływie warto przenieść rośliny w inne miejsce, w przeciwnym wypadku z roku na rok będą stawać się coraz mniej okazałe. Zależnie od warunków, na które składają się m.in.: rodzaj i zasobność podłoża oraz wiek rośliny, niekorzystny proces przebiega z różną intensywnością.

Przekwitłe kwiaty usuwaj, to przedłuży okres kwitnienia.

Podłoże powinno być żyzne, próchnicze, zasobne w składniki pokarmowe, a jednocześnie przepuszczalne. Optymalny jest odczyn gleby od lekko kwaśnego do obojętnego (pH = 5,5-6,5). Lilie azjatyckie preferują nieco wyższe pH – 6,0-7,0. Kwaśne gleby najlepiej wapnować w roku poprzedzającym sadzenie lilii, zasadowe zaś możesz zakwasić, przekopując je z torfem. Na piaszczystych glebach stosuj kompost i obornik. Dobrym sposobem jest także zakup żyznej ziemi. Najbardziej problematyczne są gleby gliniaste i podmokłe. Rozluźniaj je m.in. przez wymieszanie z kompostem i piachem.

Lilie nie znoszą skrajności – dotyczy to zarówno przesuszonego, jak i nadmiernie wilgotnego podłoża. Podlewaj je po posadzeniu i w czasie susz. Zawsze dbaj o to, aby ziemia wokół nich była lekko wilgotna. Rośliny uprawiane w pojemnikach nawadniaj regularnie, gdy wierzchnia warstwa podłoża (np. do 1 cm) jest całkowicie sucha. Lilie azjatyckie podlewaj oszczędniej niż inne. Nadmiar wilgoci prowadzi do gnicia cebul.

Do podlewania używaj konewki. Staraj się nie moczyć liści, pędów i kwiatów. Prace wykonuj rano lub wieczorem, w ten sposób ograniczysz straty wody na skutek parowania. Wyparowywanie wody zmniejszysz dodatkowo przez stosowanie ściółki, która przy okazji minimalizuje zachwaszczenie.

Na wiosnę liliom podaj dawkę nawozu, który zawiera dużo fosforu i potasu. Unikaj natomiast stosowania preparatów z dużą dawką azotu. Polecane się nawozy organiczne np. obornik granulowany. Roślinom uprawianym w pojemnikach z łatwością możesz zaaplikować nawóz w płynie (np. do roślin kwitnących lub humusowy). Od kwietnia przez okres kwitnienia podawaj go co dwa tygodnie; w końcowej fazie zakończ dokarmianie. W sprzedaży dostępne są także nawozy dla roślin cebulowych.

Lilie ogrodowe w większości przypadków dobrze zimują w gruncie przy zastosowaniu osłony. W czasie jesiennych przymrozków przez kilka dni z rzędu obszar uprawy obsypuj grubą (np. 5-10 cm) warstwą ściółki okrywającej – korą, stroiszem (pędami iglaków) bądź liśćmi z drobnymi gałązkami. Zbyt wczesne osłanianie może zmylić roślinę – w sytuacji, gdy będzie jej nadmiernie ciepło, wyrośnie przed nadejściem zimy, co narazi ją na mróz. Dodatkowo gruba ściółka może stać się wtedy siedliskiem gryzoni szukających schronienia przed zimnem.

Cebule możesz wykopywać i zimować w chłodnym pomieszczeniu (o temp. 2-4°C). Zasada ta dotyczy w szczególności lilii orientalnych, bardziej wrażliwych na mróz. Przechowuj je w skrzyniach wypełnionych suchymi trocinami, piachem lub torfem. Wiosną sprawdzaj, czy nie mają oznak chorób. Twoją uwagę powinny zwrócić przebarwienia, miękkie fragmenty, nalot, zgnilizny czy brzydki zapach.

Najlepiej jest kupić gotowe cebulki lilii. Samodzielne rozmnażanie jest rzadko praktykowane. U starszych roślin z czasem przy cebuli pojawiają się drobne cebulki przybyszowe. Można je oddzielić w czasie wykopywania roślin, a wiosną umieścić w gruncie. Dla wygody warto sadzić cebulki zbiorczo w rozsadniku.

Pozostałe sposoby rozmnażania np. generatywne (przez wysiew nasion), nie są na tyle efektywne, aby praktykować je w warunkach przydomowego ogrodu.

Jedną z najgroźniejszych chorób lilii jest szara pleśń. Początkowym objawem schorzenia są jasne plamy na liściach, które na kolejnym etapie brązowieją. Z czasem na powierzchni przebarwień pojawia się szary, mysi, a nierzadko gruby i pylisty nalot. Przy silnej infekcji może sklejać poszczególne części roślin np. liście i kwiaty. Liście schną, ale nie opadają. Na cebulach w wyniku szarej pleśni występują brunatne smugi, a czasem również jasna narośl. Jest to widoczne w okresie przechowywania. Porażone cebule należy usunąć, a mocno porażone liście – oberwać. Rośliny pryskaj preparatem grzybobójczym.

Zdecydowanie najgroźniejsza dla lilii jest zgnilizna podstawy cebuli, czyli fuzarioza. Prowadzi do zamierania roślin. Cebule szybko brązowieją i gniją. Pędy mogą w ogóle nie wyrastać. Jeśli natomiast pojawiają się przy łagodniejszej formie choroby, są zniekształcone, a porastające je liście żółkną, fioletowieją i zamierają. Jedynym środkiem zaradczym jest profilaktyka. W jej ramach możesz zaprawiać cebule przed sadzeniem w preparacie grzybobójczym. Wystarczy umieścić je w roztworze na kilkadziesiąt minut (około 20 minut wystarczy). Niektóre lilie są bardziej odporne lub podatne na fuzariozę. Wszystko zależy od konkretnej grupy i odmiany rośliny. Jest to więc cecha uwarunkowana genetycznie. Mało podatne są lilie trąbkowe. Choroba częściej atakuje za to lilie azjatyckie.

Na uszkodzonych (np. szpadlem) czy zaatakowanych przez szkodniki cebulach, może pojawić się penicylioza cebul. Na łuskach, a czasem także na korzeniach, widoczny jest niebiesko-zielony nalot. Porażone cebule szybko gniją. Tutaj również sposobem ochrony jest zaprawianie ich preparatem grzybobójczym. Dodatkowo chorobie sprzyjają złe warunki przechowywania np. nadmiernie ciepłe i wilgotne pomieszczenia.

Różnorodne objawy jak np. karłowacenie roślin, nadmiernie rozrośnięte pąki, zdeformowane liście i kwiaty, a także nietypowa dla danej odmiany zmiana barwy kwiatów, mogą być wynikiem wystąpienia chorób wirusowych. Nie istnieje środek zaradczy – porażone cebule usuwaj z ogrodu. Choroby wirusowe są roznoszone przez mszyce, dlatego do działań profilaktycznych należy walka z tym szkodnikiem.

W kwaśnych glebach – zwłaszcza przy kapryśnej pogodzie, która cechuje się dużymi wahaniami temperatury – może wystąpić płowienie liści lilii. To choroba fizjologiczna, niepatogeniczna, która wynika z błędu pielęgnacyjnego. Prowadzi do występowania półkolistych lub sierpowatych, brązowych odbarwień na liściach, a także do brązowienia końcówek liści. Sposobem na walkę z dolegliwościami jest po prostu odkwaszenie podłoża jesienią. Wystarczy, że przed sadzeniem zastosujesz nawóz wapniowy węglanowy (dawka podana przez producenta). Natomiast jeśli lilie już rosną wykop je, oczyść cebulę, wstaw do chłodnego pomieszczenia i użyj w danym miejscu nawozu wapniowego. W takim przypadku wysadź roślinę z powrotem do ogrodu dopiero wiosną.

Odporność roślin można poprawić poprzez aplikację szczepionek mikoryzowych. Na ratunek przychodzą także preparaty mikrobiologiczne, które zawierają szczepy pożytecznych bakterii.

W uprawie lilii należy w szczególności uważać na wspomniane mszyce. Te drobne owady oprócz dokonywania szkód bezpośrednich, przenoszą choroby wirusowe. Występują w dużych koloniach, a w czasie żerowania wydzielają lepką, charakterystyczną spadź. Powodują też powstawanie na liściach i kwiatach drobnych plam, a później także deformacji. W ciągu kilku dni mszyce mogą ogołocić lilie z liści. Wskutek ich żerowania rozwój rośliny zostaje zahamowany oraz zmniejsza się jej odporność na takie czynniki jak np. mróz. Obniżeniu ulegają też cenne walory dekoracyjne.

Charakterystycznym szkodnikiem, typowym dla lilii, jest poskrzypka liliowa. To czerwony chrząszcz z czarną głową i odnóżami, o długości ciała 6-8 mm, który wygryza drobne otwory w liściach. Szkodliwe są także larwy poskrzypki – czerwonobrązowe i pokryte śluzem. Żerują na liściach oraz pąkach kwiatowych, ograniczając kwitnienie lilii.

Oba szkodniki zwalczaj środkami owadobójczymi. W przypadku poskrzypki zabieg powtarzaj, gdyż larwy chroni śluzowata wydzielina – w tej fazie rozwoju szkodnika chemia jest mniej skuteczna.

W miejscach półcienistych szkody mogą być dokonywane także przez ślimaki, które podgryzają liście. Zwalczaj je preparatami ślimakobójczymi. Wokół grup roślin usyp bariery np. z mączki bazaltowej, które ranią ciało mięczaków, dzięki czemu są ciężkie do przebrnięcia. To jedynie ochrona tymczasowa. Po ulewnych deszczach i wraz z upływem czasu materiał należy dosypywać.

Problemem są także szkodniki glebowe – od owadów np. drutowców i pędraków, po gryzonie. Zagrożenie ze strony części z nich ograniczysz przez sadzenie cebul w ażurowych koszyczkach. Ponadto przydatne jest sporadyczne podlewanie roślin odstraszającymi gnojówkami np. z pokrzywy, mniszka oraz wrotyczu. Aby ograniczyć szkodliwe nicienie glebowe (niewidoczne gołym okiem), warto w miejscu sadzenia lilii uprawiać także aksamitkę i nagietek. Ich korzenie wydzielają substancje zwalczające te mikroorganizmy.

Lilie uchodzą za królowe rabat – niskie odmiany wykorzystuje się na pierwszym planie, wyższe są tłem dla pozostałych roślin. Bogactwo form lilii jest tak duże, że można łączyć poszczególne gatunki, różniące się rozmiarami, barwą i wielkością kwiatów, a także terminem kwitnienia (do wyboru są lilie wiosenne oraz letnie). Pasują do ogrodów różnego typu – od angielskich po orientalne i wiejskie.

Lilie efektownie wyglądają i zwracają na siebie uwagę również posadzone w wydzielonym miejscu na trawniku. Pachnące gatunki i odmiany warto uprawiać blisko okna, ławki i elementów małej architektury. Odmiany wysokie dobrze prezentują się posadzone przy ogrodzeniu, a także murze i ścianach.

Wiele odmian, zwłaszcza odporne lilie azjatyckie, znajduje zastosowanie przy dekoracji balkonów i tarasów. Dobrze prezentują się w kompozycji z bylinami (np. ostróżkami, orlikami, mieczykami), a także trawami ozdobnymi (np. miskantami i rozplenicami).

Chwasty usuwaj na bieżąco. Nie tylko stają się konkurencją rośliny – zwłaszcza na początku sezonu wegetacyjnego, gdy pojawiają się pąki lilii. Mogą też być żywicielem pośrednim szkodników i patogenów odpowiadających za choroby. Tym samym ich nadmierne zagęszczenie zwiększa ryzyko infekcji.